// Կարգերը
Հարցում
Գնահատեք կայքը
1. Գերազանց
2. Լավ
3. Վատ
4. Բավարար
5. Վատ չէ
Պատասխանների թիվը: 67
Վիճակագրություն

Rambler's Top100
Օնլայն ընդամենը: 1
Հյուրեր: 1
Գրանցված: 0
Տեսադարան
Մուտք
Մուտքանուն
Գաղտնագիր
ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Շուտով

Դեռ չենք հայտարարել
Կայքի հիմնը
Նկարներ
Այստեղ
Թարմացումներ
<
Գլխավոր Հոդվածներ ◄| Հատուկ

ՄԵՐ ՊԱՏՄՈԻԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՅՑ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆ

Հայ ժողովրդի պատմությանը վերաբերող հարցերի մի փունջ կա, որոնց պատասխանները, անկասկած, յուրաքանչյուրս ունենք, և նույնիսկ կարող ենք հարկ եղած դեպքում մանրամասնորեն ներկայացնել, թե՝

ա) ինչու ե ինչպես V դարում կործանվեց հայոց պետականությունը՝ համահայկականը, որից հետո արդեն երկար չէին դիմանում նաև երկրի այս-այն հատվածում առաջացող տեղային կամ առանձնակի թագավորությունները, 
բ) ով պետականազրկեց հայ ժողովրդին,
գ) ինչու հայն աստիճանաբար կորցրեց պետական մտածողությունը,
դ) ինչպես ապահովվեց հայ ժողովրդի հետագա գոյությունը և այլն:

Բայց արդյո՞ք այդ պատասխաններն ամեն մեկիս անհատականն են, թե՞ դրանք մշակված, կաղապարված վաղուց կան և, պարզապես, սերնդեսերունդ փոխանցվելով, մեզ են հասել առ ի գործածություն: Իսկ թե վերջինս է, ապա ինքներս ինչո՞ւ ենք ուսուցանված պատասխանները շարունակ կրկնում, եթե մեզ արդեն չի գոհացնում (և ոգևորում) դաժան ճակատագրի դեմ մշտատև պայքարում գոյատևությամբ հաղթանակածի ժառանգը լինելու հանգամանքը, և ինչո՞ւ ենք դրանք իբրև անառարկելիություն համարում նույնիսկ այն դեպքում, երբ ժամանակի մեջ տեսնում ենք ազգային զարգացման հետընթացը, այն է՝ մեր պոռթկուն, հաղթ ու ազատաշունչ սկիզբը, ապա՝ ազատատենչ ու անկախասեր կենսակերպը, հետո՝ մաքառող ու գոյատևող կացույթը, և հիմա՝ ապագայի առաջ շփոթ ու փնտրող, անելիքը չճշտած կանգնելը: 
Ամբողջական փուլեր ու պատմական ժամանակաշրջաններ ընդգրկող պատճառահիմնավորումների վերանայումը կօգնի՞ արդյոք հասկանալ այն ինքնահարցման անհրաժեշտությունը, որի միջոցով պիտի փորձենք պարզել, թե ինչո՞ւ է հենց մեր կողմից ներկայիս հանրապետությունն իբրև պետություն, վերապահումներով ընկալվում, և թե ինչպե՞ս է, որ այսօր  ունենալով բաղձալի անկախ պետականություն, հայն օտարի պես է վարվում նրա հետ, կամ ինչո՞ւ է հայերի տիրապետություն Հայաստանում, այլ ոչ թե հայոց իշխանություն: Տարօրինակ չէ՞, երբ ազգիդ մի քանի սերունդ երազում է անկախության մասին, ապա ոչ լրիվ մեկ հարյուրամյակում հաջորդաբար երեք հանրապետություն է հիմնադրվում, որոնցից թեև այսօրվանն իր անկախության երկրորդ տասնամյակի մեջ է ու միջազգային հարաբերությունների լիարժեք սուբյեկտ, այնուամենայնիվ, մեր մեջ հաճախակի ու ամենայն լրջությամբ հարց է բարձրաձայնվում. «Մենք հայերս, ընդունա՞կ ենք պետություն ունենալու, թե՞ ոչ»: Ի՞նչ տանջալից ինքնազննում է սա, որ վերջ չի գտնում, բայց որից անհնար է նաև հրաժարվելը, քանի որ առավել անտանելի է դառնում անպատասխան հարցից բխող ապագայի անձևությունը...
Գոհանալով գոյություն պահելով՝ միտք չենք անում, թե ի՞նչ կենսափիլիսոփայություն է գոյատևությունը, և գոյատևելով ապրողի հոգեբանությունը չէ՞ արդյոք, որ ավերակում է երկիրը, քանի որ գոյատևել՝ խորքային իմաստով նշանակում է նաև ժամանակավորել, մտքում ու իրականում թշնամու, առավել զորեղի ողորմածությունն աղերսելով՝ պահն ու առիթն օգտագործել ապրելու, վայելքին տրվելու համար և մտածել նեղություններից միայն անձի, լավագույն դեպքում ընտանիքի փրկության մասին: Ինչպե՞ս առաջացավ գոյատևման պաշտամունքը, մինչև իսկ գաղափարախոսություն ստեղծվեց ու համապատասխան քարոզչություն մշակվեց: Այնուհետև, երբ բանը հասցվեց գոյատևելուն, ինչո՞ւ ազգի ապավենը մնաց կամ համարվեց եկեղեցին: 
«Հայ եկեղեցին հայ ժողովուրդն է՝ քրիստոնեական սուրբ հավատով միասնական, ինքն իրեն հայ եկեղեցիով ճանաչող ու արտահայտող», այսպես նշված է Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյա հոբելյանին նվիրված Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. կաթողիկոսի կոնդակում: Սա պարզապես առիթով ասված խոսք չէ, այլ եկեղեցու ինքնագնահատականը, որը տարբեր ձևակերպումներով բազմիցս է հնչել նաև ոչ հոգևորականության կողմից: ժամանակի ընթացքում եկեղեցու այս ինքնագնահատականը համարվել ու մատուցվել է իբրև ազգային ինքնագիտակցություն: Որպես բնորոշ օրինակ կարելի է հիշել Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանի աշխատությունը. գրվել է եկեղեցու պատմություն, վերնագրվել է «Ազգապատում» (82): Ավելին, երկրի պատմությունը ներկայացված է կաթողիկոսների գահակալության ժամանակագրությամբ (իսկ վրացի կամ բյուզանդացի հեղինակների համար ավանդույթ էր իրենց ազգի և պետության ժամանակագրությունները շարադրել թագավորների անուններով վերնագրած գլուխներով ( տե՛ս 135):
Ի՞նչ շահ է եղել այս նույնացումից և ի՞նչ է կորսվել: Մշտապես շեշտվում է, որ հայությունը գոյատևել է եկեղեցու ազգապահպան գործունեության շնորհիվ: Բայց ինչո՞ւ էր ազգը մնացել եկեղեցու հույսին. ասվում է՝ որվհետև կորցրել էր պետականությունը: Իսկ ինչո՞ւ կորցրեցինք մեր պետականությունը. պատճառաբանվում է՝ նվաճողներն ուժեղ էին, անխնա ու արյունռուշտ: Այստեղ, իհարկե, պարզ երևում են արդարացման ճիգերը: Եվ ահա  սրբագրումներից թերի դարձած այս բացատրություններին է, որ ուզում ենք ավելացնել. որովհետև այդօրինակ անկմանը ոչ միայն մեծապես նպաստելէ, այլև այդպես է կամեցել ինքը՝ եկեղեցին: Շատերի համար անսպասելի կարող է հնչել,բայց կրկնենք. հանուն Հայաստանում սեփական իշխանության հաստատման՝ քրիստոնեական եկեղեցին կործանել է հայոց պետականությունը:

Փորձենք տեսանելի դարձնել այդքան վաղուց սկսված ու մինչև հիմա շարունակվող ազգային կորուստների շարքը, որի հիմքում հստակ երևում է պատմական այդ մեծ հեղաշրջումը: Հպարտանալու համար չէ, միտքը հասկացվելու համար սկսենք ակնհայտ բան ասելով, որ հազարամյակների պատմություն ունենք, ինչը ոչ միայն առասպելներով, այլև հայկական ինքնատիպ քաղաքակրթության դրոշմահետքևրով է փաստվում: Եվ անհամար նյութեղեն վկայությունների առկայությունը հիմնականում ընդգրկում է այն նույն տարածքը, որը Խորենացին բնորոշում է իբրև «սահմանք հայոց խօսից» (տե՛ս 97; 148), այն է՝ առնվազն Հայկական լեռնաշխարհը
Եթե հնում օյկումենա՝ մարդաշխարհ է անվանվել հողագնդի այն հատվածը, որը բնակեցված է եղել մարդկանցով, ապա առանց կաշկանդումի Հայկական բարձրավանդակը կարելի է համարել զուտ հայկական օյկումենա՝ տարածաշրջան, մի առանձին աշխարհ, որը բնօրրանն է հայ ժողովրդի (145): Այսպիսով, օյկումենպ-բնօրրան-հայրենիք հասկացությունները հայ մարդու համար նույնանշանակ են և նույնատեղ՝ Հայկական լեռնաշխարհ: Սա հայկական պոպուլյացիայի արեալն է, որտեղ միմիայն հայ էթնոսի արմատների կհանդիպես՝ մարդառաջացում-ժողովրդի ձևավորում-ինքնուրույն պետության ստեղծում (58, XIII, 88-91): Իսկ հետագայում հայ էթնոսի ակտիվ կենսագործունեության, նաև որոշակի, երբեմն էլ զգալի ազդեցության պարագիծն ընդգրկել է Կովկասյան լեռներից մինչև Արաբական ծովը և Հնդկաստանից մինչև Միջերկրական ծովը: Այս աշխարհահատվածում առաջացած ու զարգացում ապրած բոլոր քաղաքակրթություններում ու պետական միավորումներում, հնագույն ժամանակներից մինչև անցյալ՝ XX դար, հայությունը դրսևորման մեծ հնարավորություն, որի շնորհիվ էլ նշանակալից դերակատարություն է ունեցել:
Մեր օրերն ենք հասել բոլոր առումներով նվազած՝ բնակեցրած տարածքներով, թվաքանակով, ազդեցությամբ: Այսօր նշյալ տարածաշրջանում հայությունը զանգվածաբար ապրում է միայն Հայաստանի Հանրապետությունում, ԼՂՀ-ում և Ջավախքում: Իսկ հարակից մնացած երկրների կյանքում հայ տարրը իր ունեցած տեսակարար կշիռը, ցավոք, այլևս չի կարող վերականգնել: Համեմատենք նախկին ու ներկայիս մասշտաբները և հարց տանք. հանգամանքների թելադրանքո՞վ, թե՞ շարունակական արժեզրկման տրամաբանության պարտադրանքով ենք կրել որակական և նյութական այդ ահռելի կորուստը: Այստեղից էլ բխում է հաջորդ հարցը. եղածի հետ հաշտվենք ու գոյատևելով ապրելն ազգային նպատա՞կ դարձնենք, թե՞ փորձենք տեսնել ազգի լիարժեք կենսագործունեության հեռանկարը և նրա իրականացման մասին մտածենք: Այս երկընտրանքը մշտապես զուգահեռվել է մեր կյանքի վերջին հարյուրամյակներին, բայց առավել որոշակիացում է պահանջում այսօր, քանզի, եթե մինչ հիմա տարածաշրջանում հայությունը վտանգվում էր հատվածաբար, ապա այժմ՝ կրիտիկական ինչ-որ իքս մի պահի, պարզապես նրա լինելիությունը կարող է հարցականի տակ դրվել: Կլինենք այդ պահին մենակ, թե ոչ՝ դժվար է կանխատեսել...
Մեզ երբեմն թաքուն օրորող այն միտքը, թե Արցախը, Հայաստանն ընդհանրապես, քրիստոնեական աշխարհի համար ֆորպոստ են՝ ընդհանուր առմամբ ճիշտ միտք է, բայց, ի վերջո, կրկին մեր ընկալմանը հարմար: Հիշենք. Կոստանդնուպոլսի անկումն ամենևին էլ ողբերգություն չդարձավ Արևմուտքի համար, իսկ իբրև դաս՝ կարիքն անգամ չունեցան: Եվ ինչու ենք համառորեն մեզ համար ցանկալին վերագրում նրանց, երբ 1204-ին, թուրքերից առաջ, իրենք գրավեցին Կ. Պոլիսը՝ ուղիղ 57 տարի համարելով խաչակիրների Լատինական կայսրության մայրաքաղաքը ու, թերևս, դրանով թեկուզ փոքր-ինչ նախապատրաստեցին քաղաքի մատչելիությունը թուրքերի համար, ինչպես նաև մեր ու Արևմուտքի միջև արդյոք Քաղկեդոնը դեռ կանգնած չէ՞: Եվ վերջապես ո՞րն է այն անընդհատ մեջտեղ բերվող գործոնը, որը պիտի դառնանք ու դրանով կարևորվենք Արևմուտքի աչքին: Չգիտես ինչու, այդ գործոն ասվածը եթե նույնիսկ կա, ապա շատ է հարափոփոխ, հետևաբար, թեև փոքր-ինչ պարադոքսալ, բայց ճշգրիտ է այն միտքը, որ Հայաստանը գուցեև միայն հայության համար է ֆորպոստ: Ավելի հստակ, առանց Հայաստանի արդեն կանհետանա և հայ ժողովուրդը: Այդպես կլինի պատմության տրամաբանության թելադրանքով: Իսկ քանի որ պատմական զարգացումների ընթացքը չափազանց արագացել է, և մենք էլ դեռ հետընթաց կորի վրա ենք, հետևաբար, ըստ այդմ էլ եթե նվազել ենք դարերի ընթացքում, ապա այժմ ընդամենը տասնամյակների ընթացքում կկորսվենք:
Որպեսզի խոսքը դատարկ տեղը չհնչի, համառոտ՝ պատմության սեփական, ժամանակաչափի մասին: Մասնագիտական կարծիք է, որ ֆիզիկական, նյուտոնյան ժամանակից բացի, կա նաև պատմական ժամանակ: Ահա այս չափամիավորի՝ պատմական զարգացումների ժամանակի մասշտաբն է, որ փոխվում, է. այն գնալով խտանում է: Ապացուցված է, որ մարդկության պատմության յուրաքանչյուր նոր փուլ 2,5-3 անգամ կարճատև է նախորդից (օրինակ, Միջին դարերը տևել են 1000 տարի, Նոր պատմության շրջանը՝ շուրջ 300 տարի): Պատմության խտացումը հանգեցնում է նաև մարդկային կյանքի ժամանակի մասշտաբի փոփոխության: Մեր դարում մարդն իր կյանքի տևողության ընթացքում այնքան մեծ ու կտրուկ փոփոխությունների մասնակիցը կամ ականատեսն է լինում, որքան որ նախկինում մի քանի սերունդ հաջորդաբար էին դառնում (167):
Ասվածը պատկերավորելու համար անցանկալի մի համեմատություն անենք, լեհահայոց հզոր գաղութը, որի հիմնողները ոչ այլ ոք՝ անեցիներն էին, և որ Եվրոպայում հայոց կյանքի այդ օջախը ինքնավարության բավականին լուրջ հաստատություններ էր ստեղծել ու շուրջ 500 տարվա երևելի կենսագրություն կերտել, այնուամենայնիվ, իսպառ տարրալուծվեց (55, II, 345): Իսկ մեր օրերի ստվարագույն, բայց խառնիճաղանջ լոսանջելեսահայ գաղութն ամերիկանսւցմանը լավագույն դեպքում 50 տարի կդիմանա, եթե ... մայր երկրին՝ Հայաստանին, մի բան պատահի: Սա ոչ թե մռայլ կանխատեսություն է, այլ տխուր իրատեսություն: Հերթական անգամ պետականությունը կորցնելուց հետո համայնքը (գաղութը), նրա դպրոցն ու եկեղեցին առաջվա պես այլևս ազգի համար ձուլմանը դիմագրավող պատվար չեն կարող հանդիսանալ: Ահա վտանգն այսչափ ահագնացել է:
Արդյոք վերացակա՞ն չի ներկայացվում վտանգի տեսակն ու էությունը, արդյոք շա՞տ չի խոշորացվում մանրուքը: Ցավոք, ո՛չ: Ամենևի՛ն: Վտանգն ամբողջապես ընկալելուն մեզ միշտ խանգարել է այն թվացումը, թե նահանջի տեղ ունենք և անընդհատ զիջելով կամ կորցնելով էլի կհասնենք ապահով մի հանգրվանի, ուր կարող ենք գոնե մեր ազգային կյանքը կազմակերպել, այն է՝ ունենալ դպրոց ու եկեղեցի, համախմբվել վերջինիս շուրջ (իմա՝ ներքո) և պահպանել ազգային ինքնությունը: Բայց զգաստացնող փաստ չէ՞, որ վերջին տասնամյակում զանգվածային արտագաղթն անգամ ոչ մի նոր գաղութ չձևավորեց, տարբեր երկրներում հայերի թիվը կտրուկ ավելացավ, բայց ներքին կառույցներ ունեցող հավաքականություններ չստեղծվեցին:
Ուրեմն նայենք Հայաստանին իբրև միակ հենարանի և նրա վտանգվածության համար մտահոգվենք, որովհետև ամենադժնդակ ժամանակներում անգամ, երբ երկիրը պարսիկի, արաբի կամ սելջուկի ասպատակություններից գրեթե ամայանում էր, էլի թեկուզ կղզյակներ, ժողովրդի համեմատաբար անվնաս մնացած հատվածներ էին մնում, որոնք հետո մերանի դեր էին կատարում (59, III, 469): Այսօր մենք այդ Հայաստանն ու առաջվա տարածվածությունը չունենք: Այսօր մենք ամբողջովին ընդամենը մերան ենք՝ այս նեղվածքում բարդված: Եվ հիմա այդ մերանն ենք կարծես թե փչացնում...
Ուրեմն նորից վտանգը շեշտենք՝ համայնքը մեզ համար ազգովին ապահով հանգրվան, իսկ եկեղեցին իբրև նեցուկ այլևս չեն կարող լինել: Միակ հանգրվան և նեցուկ կարող է լինել պետությունը՝ Հայոց ազգային պետականությունը: Այդ դեպքում ինչո՞ւ չենք պահպանում, գուրգուրում ունեցած պետությունը, ինչո՞ւ նրա արժեքն ընկալելու համար գիտակցական հեղաշրջում չենք ապրում: Պետականությանն ու աշխարհիկ իշխանությանը կոպտագույն ձևով փոխարինած եկեղեցին ու հոգևոր իշխանությունն ինչո՞ւ է այսօր էլ շատերի համար ազգը ներկայացնող ու կառավարող առավել լիարժեք հաստատություն համարվում: Եթե հետևողական քարոզչության շնորհիվ հայ մարդու կողմից եկեղեցին դարեր շարունակ իբրև ապավեն է ընկալվել, ապա արդեն ժամանակը չէ՞, որ պատկերացումը հետադարձվի, իր նախնական տեսքին բերվի՝ պետության գաղափարը գերադասվի:
Թվում է, թե հնացած առաջարկ ենք անում, վաղուց է, ինչ եկեղեցին ինքը հոգածության կարիք ունի, ավելին, պետությունը նույնպես պիտի մտահոգ լինի այս հարցով: Ցավոք, առերևույթ է այդպես, որովհետև եկեղեցին իրեն հավերժի մեջ է զգում: Պետությունը համարելով ժամանակավոր, նա հանգիստ կարող է և սպասել վերջինիս հերթական անկմանը, վստահ, որ ժողովուրդը անճարությունից կրկին պիտի դառնա դեպի իրեն: Բայց պատմությունն այժմ այլ ընթացքի մեջ է, և հայ եկեղեցու դերն ազգային կյանքում այլևս հնարավոր չէ բացարձականացնել, իսկ իներցիոն մտածողությամբ շարունակելու դեպքում միայն ավերածություններ կգործենք:
Նախկինում ազգային համայնքները (գաղութները) նույնացվում էին կրոնական համայնքների հետ և բնական էր, որ եկեղեցին բացառիկ դերակատարություն պիտի ունենար՝ ներսում որպես կազմակերպիչ և ղեկավար, դրսում իբրև ներկայացուցիչ (83, նաև 62, 164-180): Այժմ այս գործառույթները գրեթե ամբողջովին այլևս եկեղեցունը չեն, հետևաբար դեռ այսօր էլ անընդհատ կրկնվող քարոզչությունը, թե հայ եկեղեցին, փոխարինելով պետականությանը, ժողովուրդ է փրկել կորստից՝ իբրև գաղափար ոչ միայն իրեն սպառել է, այլև դարձել է վտանգավոր: Կարծես թե եկեղեցուն ընդամենը պատշաճ հարգանքի տուրք է մատուցվում, բայց, ըստ էության, անընդհատ արվող փառաբանությամբ գաղափարը վառ ու գործոն պահելու մտայնությունն է առաջ մղվում:
Այսօր մեր հոգևոր այրերի նման ասել, թե առանց եկեղեցու, առանց էջմիածնի գաղափարի չկա հայ ժողովուրդ՝ ինքնին արդեն պարտություն կնախանշի (102, Ց): Ուրեմն կրկին նշենք վտանգը, այն է՝ աղետ կլինի հակաժողովրդական դրսևորումներ ունեցող իշխանությունների իշխանավարությունից փրկվելու համար ազգային պետությունից հրաժարվելը՝ մտքում ունենալով ազգապահպան զորություն ունեցող եկեղեցու առկայությունը: Մանավանդ իրողությունն այն է, որ եկեղեցին այլևս չի կարող փոխարինել պետությանը: Ավելին, սա մեծագույն ինքնախաբեություն է, քանի որ եկեղեցին երբեք չի փոխարինել և չէր էլ կարող լիարժեքորեն փոխարինել պետությանը: Նա, թերևս, ավելի շատ ինքնսւպահպանման ու ինքնասպասարկման խնդիրներ է միշտ լուծել: Եվ այս հեղաշրջումը՝ պետության գաղափարի գերադասությունը, պետք է կատարվի ոչ միայն ժողովրդի գիտակցության մեջ, այլև եկեղեցին նույնպես պիտի ընդունի դրա պատմական անհրաժեշտությունն ու սկսի գործել ի նպաստ պետության:
Սակայն միամտություն է կարծել, թե կարելի է թեթևակի հուշել կամ ակնարկել, և եկեղեցին սկզբունքորեն կվերանայի իր գործունեությունը: Հիշենք, որ այս մեղսավոր աշխարհի վերափոխումը Հայ Առաքելական եկեղեցին նույնկերպ է տեսնում, ինչ քրիստոնեական Եկեղեցին ընդհանրապես՝ հոգևոր իշխանապետություն ստեղծելով (149, 260-266 և 589): Այս գերագույն խնդիրն ունենալով էր Հայ եկեղեցին հարաբերություններ զարգացնում իր գործունեությունն արտոնյալ ճանաչողի, ավելին, պաշտոնական միակ հոգևոր կառույց համարողի՝ Հայոց պետության հետ: Եվ անազգային նպատակի հե-տապնդումը հակադրման ճակատ դարձնելով, այսկերպ թուլացնելով, ապաև կործանելով համահայկական պետականությունն ու հետագայում նրբորեն խրախուսելով, որ դա վերագրվի պարսկական ու բյուգանդական տիրակալություններին, եկեղեցին, այնուամենայնիվ, ի ցավ իրեն, գուցե նաև մեզ, չկարողացավ իրականացնել վերջնական գաղափարը՝ կաթողիկոսական գահագլխությամբ կրոնապետության ստեղծումը: Ավելին, գերխնդրի ծանրության տակ մենակ մնալով, ի վերջո, օտարազգի շրջապատից համապարփակ պարտություն կրեց և, իր հավակնությունները սահմանափակելով միայն հայ իրականության շրջանակներում, նրանց հետ հետագա հարաբերությունների հիմքը ստիպված դարձրեց հարմարվողականությունը: Պապ թագավորի ժամանակ եկեղեցու համար ձեռք բերված անկախությունը պետության անկումից հետո շատ արագ դարձավ զուտ ձևական: Նկատի առնենք՝ Հայ եկեղեցու նվիրապետական աթոռների յուրաքանչյուր գահակալ հաստատվում էր (և է) տվյալ երկրի գերագույն իշխանության կողմից (61):
Ահա այս համապատկերի վրա պետք է դիտարկել այն հանգամանքը, որ եկեղեցու իշխանությունը ոչ թե աշխարհիկ վարչատարածքային միավորների, այլ հոգևոր թեմերի վրա է տարածվում, այսինքն, հոգևոր հոտը կորցնելու կամ նրա վերանալու դեպքում է միայն եկեղեցին իշխանազուրկ դառնում (61,56): Եվ սա է պատճառը, որ եկեղեցին հիմնականում յուրաշահության դիրքերից է դիտում աշխարհիկ իշխանափոխությունները՝ երբեմն արտաքնապես դժգոհություն արտահայտելով, անգամ ընդվզման ցույցեր կազմակերպելով, բայց իրականում կատարվածը հանգիստ ընդունելով, երբեմն էլ նպաստելով նման փոփոխությանը, վստահ, որ աշխարհիկ ցանկացած իշխանություն անցողիկ է, հետևաբար կարելի է նրա հետ ընդհանուր լեզու գտնել ու սեփական լինելիությունը չվտանգել:

...ճի՞շտ ենք անում, թե՞ սխալ, լա՞վ ենք անում, թե՞ վատ, երբ այս ամենը ասում ենք: Հիասթափության մեջ չե՞նք գցի արդյոք անպատրաստ ընթերցողին, ակամայից չե՞նք քաջալերի, որ նա երես դարձնի դեռևս ազգային խորհրդանիշ ու նեցուկ համարվող հաստատությունից, և կարո՞ղ է այնպես ստացվել, որ նրան հրենք դեպի այլակրոնություն ու դրանով ավելի վնաս բերենք: Այս բոլոր հարցերը լուրջ կաշկանդումներ են և չափազանց զգույշ մոտեցում են պահանջում: Բայց նաև երբևէ այս մասին պիտի ասվի՞, թե՞ ոչ: Չէ՞ որ ճիշտ հարցադրումն արդեն վիճակը շտկելու ուղղությամբ արված քայլ է: Հայության պետականազրկմանը նպաստող եկեղեցու դերի մասին թերասացությամբ կամ ակնարկի ձևով նշել են դեռ հայ լուսավորիչներն ու Պոլսո «Մեհյան»-ականները, սակայն երբևէ հստակ չի ասվել, թե Հայաստանը քրիստոնեացնելուց հետո ինչ՞ կերպարանափոխության ենթարկվեց հայ մարդը, և ինչ գաղափարի զոհաբերվեց ժողովուրդը: ճիշտ չէ կարծել, թե ժամանակի մեր մտածողները չեն հասկացել այս ամենը, չեն ըմբռնել խնդրի էությունը: Ըստ իս, նրանք, իրենց ժամանակներում չտեսնելով հայ կյանքը կազմակերպող որևէ այլ ազգային գործող կառույց (պետությունը վերականգնելու երազանքը դեռևս պիտի իրականացվեր), պարզապես ազգի համար կործանարար էին համարում եկեղեցու շուրջ հյուսված հույսի պատրանքազերծումը:
Այս կարճ հղումը նրա համար ենք անում, որպեսզի չթվա, թե անհիմն ու անարմատ բաներ ենք ասում ինքնատիպ երևալու նպատակով: Պարզապես ժամանակն իրենն է պահանջում, այն, ինչ առաջ չէր կարելի, այսօր ընդհակառակը՝ չափազանց անհրաժեշտ է ասել, որովհետև հայոց երրորդ հանրապետությունն իբրև պետություն շատ պայմանական է, իսկ նրա կայացման ու ամրապնդման այս տարիներին եկեղեցու մասնակցությունն ազգային վերաշտկմանը՝ թվացյալ ու առերևույթ: Այժմ էլ եկեղեցու հոգը չէ՝ կշարունակի՞ հայոց պետությունն իր կենսագրությունը, թե՞ ոչ: Իր համար չափազանց նպաստավոր մի շրջան ապրելով, էջմիածինն այսօր կրկին հիմնական գործ Է համարում եկեղեցաշինությունը և ոչ երբեք պետականաշինությունը: Ավելին, նա նույնպես պետությունից պահանջողի դերում Է, այլ ոչ թե օգնողի, նպաստողի, կերտողի (տես «Մտադրությունների հուշագիր»):
Մեր ժամանակներում անհեթեթ է լուրջ ընկալել այն միտքը, թե եկեղեցին պետությունից անջատ է, եկեղեցին իրավունք չունի միջամտելու պետության գործերին: Այդ միտքն անհրաժեշտ էր և իր գործն արեց մեկ-երկու դար առաջ եվրոպաներում, երբ հարկավոր էր թոթափել եկեղեցու տոտալ իշխանությունը: Իսկ մեր իրականության մեջ այսօր եկեղեցին պարզապես պարտավոր է հանդես գալ իբրև շահադետ կողմ, և հատկապես՝ երբ բանը ազգային հիմնախնդիրներին է վերաբերում: Չափազանց շռայլություն կլինի, եթե համազգային ամենաընդգրկուն կառույցը՝ եկեղեցին, չմասնակցի ազգային-պետական կյանքին: Այսօր նա պարտավոր է ծառայել նախ և առաջ ազգին:
Ազգն իր կենսական ուժերն ու ավյունը տվել է եկեղեցուն, հետևաբար լիովին իրավունք ունի նրանից նաև պահանջելու: Մյուս կողմից, Հայաստանյայց եկեղեցին պետք է ինքնահոժար ընդունի, որ պարտք ունի ազգի ու նրա պետականության առաջ, և այդ պարտքը պիտի հատուցի: Քրիստոնեության հաստատման և հետագայում եկեղեցուն հավատարիմ մնալու համար այնքան արյուն է թափվել, որ եկեղեցին այսօր կողմնակի դիտորդ լինելու, կամ, որ նույնն է զուգահեռ կյանքով ապրելու իրավունք չունի: Հայ հանրության մեջ, նրա հա-սարակական կյանքում եկեղեցին այժմ պիտի նույնքան ակտիվ լինի, որքան իր հաստատման տարիներին էր: Սա է ներկայիս ազգային պահանջը նրանից: Պետության և եկեղեցու միջև մշտական համագործակցության անհրաժեշտության թելադրանքով է, որ Ազգային ծրագրում (երբ վերջապես ունենանք) պետք է եկեղեցուն իր ճիշտ տեղն ու անելիքը մատնանշվի՝ համապատասխան գործունեության համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով և հստակ պահանջներ ներկայացնելով նրան, որոնցից ամենագլխավորը պիտի լինի հայ մարդու՝ որպես էթնիկական ունիկումի պահպանմանը և հայոց պետության հզորացմանը գործնականորեն նվիրված կառույց դառնալը: 
Բայց արդյոք այս պատկերացումը հերթական մոլորություն չէ, երբ եկեղեցին ինքը չի թաքցնում, որ ստեղծված է ազգային սահմաններ չճանաչող մի գաղափարի ծառայելու, իսկ մարդ անհատը և ժողովուրդը ընդամենը միջոց են իր սեփական երկրային իշխանությունը հաստատելու համար (149, 303): Չեմ կարծում, թե կրկին մոլորության մեջ ենք ընկնում, որովհետև այսուհետ ոչ թե եկեղեցուն ապավինելու, այլ նրանից պահանջելու հարց ենք դնում, և ամենաէական տարբերությունը՝ դա գիտակցված պահանջ է. գիտես ումից՝ ինչ և ինչի համար ես պահանջում:

Իսկ եկեղեցին իր հերթին վերջապես պիտի ընդունի, որ այն բացարձականացումը, թե հայ մարդու «պատմական գոյության նվիրական իմաստը առ Աստված բարձրանալն է»՝ արդեն ոչ միայն արխայիկ, այլև չափազանց վնասակար գաղափար է ընկալվում (93, 75): Եվ ուրեմն, հայն այլևս ոչ թե ծնվելու է եկեղեցու հոգևոր հոտը գոյացնելու համար, այլ եկեղեցին պիտի ծառայի ու սպասավորի հայ մարդուն: Սա է եկեղեցի-պետություն, եկեղեցի-ժողովուրդ հարաբերություններում շեշտադրության սկզբունքային տեղափոխությունը: Եկեղեցին նույնպես պիտի, հայ մարդուն գնահատի իբրև ազգային արժեք, հարստություն, որը նախ՝ պիտի հայոց ընդհանուր կյանքը կարգավորող, ազգի բարգավաճման ու անվտանգության երաշխավորը հանդիսացող Պետության հիմնաշաղախը լինի, ապա նոր՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու հետևորդը: Այսինքն, առաջին հերթին հայ, հետո՝ քրիստոնյա (կամ, նույնիսկ, այլ կրոնի), և եկեղեցին էլ առաջվա պես չպիտի ասի՝ իմ բաժին հայը միայն հավատացյալ հայն է ու ազգը մասնատի իր հայեցողությամբ: Պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները պայմանագրային հիմունքներով կառուցելու գաղափարն աստիճանաբաի պետք է սկսի գերակայել մեր գիտակցության մեջ: Եվ դրան նպաստելու համար արժե ուշադրություն դարձնել գոյություն ունեցող մոդելներին, օրինակ՝ կաթոլիկ եկեղեցու նախանձախնդրությամբ խնդիրն արևմտաեվրոպական երկրներում կարգավորվել է XIX դարում (168, IV, 199-224): Այսօր Հունաստանում ուղղափառությունը Սահմանադրությամբ պետական կրոնի կարգավիճակ ունի, և հոգևորականությունը պետական աշխատավարձ է ստանում, իսկ Վրաստանում ուղղափառությունը դե ֆակտո է պետական կրոնի աստիճանի բարձրացված: Երկրի նախագահը և Վրաց կաթողիկոսը 2002թ. սահմանադրական համաձայնագիր՝ հատուկ կոնկորդատ ստորագրեցին, որով այդ երկրում ուղղափառ եկեղեցու համար մյուս կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ արտոնյալ դիրք սահմանվեց:
Հայաստանում գործում է պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները կարգավորող «ամերիկյան մոդելը», այսինքն՝ կրոններն ու դավանանքները բացարձակապես հավասար են իրար միջև խղճի ազատության մասին օրենքի առջև: ԱՄՆ-ի նման արհեստականորեն ստեղծված և ազգային կոնկրետ հենք չունեցող պետությունների համար թերևս դա գործող տարբերակ է, սակայն մեզ մոտ այն միանշանակորեն պետք է իր տեղը զիջի մեկ այլ սխեմայի (նկատի ունենալով վերոհիշյալ օրինակները), ըստ որի՝ նախապատվությունը տրվում է ազգային համարվող դավանանքին ու դրանով «մեծամասնության կրոնի» համար արտոնյալ դրություն ապահովվում:
Մենք ինքներս նման նախադեպ ունենք: 1920թ. աշնանը (հետաքրքիր է, որ օգոստոսի 10-ին Սևրի պայմանագրով եվրոպական տերությունների կողմից Հայաստանի պաշտոնական ճանաչումից հետո միայն) Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու միջև կնքվելիք դաշնագրի նախագիծ էր մշակվել, որի առաջին հոդվածը հռչակում էր. «Հայաստանեայց Առաքելական Մայր եկեղեցին սրբագործում է Միացեալ և Անկախ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, և օրհնում նրա օրինական ու Վեհապետական իշխանութիւնը, իսկ Հայաստանի Հանրապետութիւնը երաշխաւորում է Մայր Աթոռի և Նորին վեհափառութեան, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի նախամեծար ու գերիշխան իրաւունքները ազգային-եկեղեցական և կրօնաբարոյական խնդիրներում» (133, 514): Ցավոք, այս փաստաթուղթը նույնիսկ վավերացնելու համար պատմությունը մեզ ժամանակ չհատկացրեց: (Ուրախությամբ պետք է նշենք, որ գրիքն արդեն պատրաստ էր տպագրության, երբ ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց «Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու հարաբերությունների մասին» օրինագիծը . (22.02.2007): Կատարվեց անհրաժեշտ և պարտադիր քայլը:
Հուսանք, որ պետության կողմից եկեղեցու նկատմամբ առանձնահատուկ այս վերաբերմունքը կփոխադարձվի):

Կարող է թվալ անջատ, իրարամերժ մտքեր ենք շարադրում, երբ ասում ենք, թե առանց Հայ եկեղեցու պետականաքանդ գործունեության համահայկական թագավորությունը չէր կործանվի, և ապա նրան կրկին մասնակից ենք տեսնում մեր այսօրվա պետականության հզորացման գործին: Ամենևին, պարզապես գիտակցում ենք, որ ավերմունքը չափազանց մեծ կլինի, եթե մեր կյանքից կտրուկ բացառենք այս հաստատությունը: Այսօր ժողովուրդն այնպիսի փխրուն ու ընկճված վիճակում է, որ նոր մի 301 թվական՝ և հայը վերջնականապես կհիսաթափվի ինքն իրենից: Հետևաբար, ազգային նպատակներին հասնելու համար ավելի ճիշտ է սահուն անցում կատարել դեպի նոր որակ:
Ի դեպ, այս խնդիրը միայն մեր առջև չի ծառացած: Մարդկությունն արմատական փոփոխությունների, բեկումնային դարաշրջանի շեմին է: Թե ինչպիսի՞՝ դժվար է կանխատեսել, բայց պատմության այդ նոր փուլի մասին գնալով ավելի հաճախ են խոսում բոլոր լուրջ ֆուտուրոլոգները: Նրանցից ոմանք դա կապում են նաև «նավթային քաղաքակրթության» ավարտի հետ: Մենք ինքներս, քանի որ տարերային ու ինքնահոս կյանքով ապրող ժողովուրդ ենք ու շատ բան ապագային ենք թողնում ինքնաբերաբար լուծվելու ակնկալիքով՝ ամենևին պատրաստ չենք այդ փոփոխություններին: Իսկ «նոր փուլն» ամենևին հերթական «գալիք» կամ, առավել ևս, բոլորի համար «պայծառ ապագա» չէ, այլ համաշխարհային ընդհանուր կառավարմանը միտված ընթացք: Եվ այդ ընթացքի մեջ չանհետանալու, առավել կազմակերպվածների կողմից չտրորվելու հրամայականով է, որ հնարավորինս արագ, բայց կշռադատված քայլեր են անհրաժեշտ: Կկարողանանք կատարել այդ քայլերը՝ կպահպանվենք որպես ազգ, որպես յուրահատկություններ ունեցող և մեզանից գործոն ներկայացնող հավաքականություն: Խիստ չի ասված՝ այդպես է, ճշմարիտ է, պատմության տրամաբանության պահանջն է, որի հանդեպ թերահավատ գտնվել, կնշանակի կարճամիտ լինել: Այսօրվա առերևույթ անվտանգությունից ու ապահովությունից եկող նիրհը նույնպես կարող է մեզ վրա թանկ նստել, եթե չվարձենք առայժմ գոնե սթափ հաշվարկ անել՝ ինչ ունենք և ինչ կարող ենք անել ունեցածով: Դա կօգնի մեզ տեսնել ապագայի մեջ: Իսկ ունենք անկախ պետականություն և անորոշ ապագայով ապրող ժողովուրդ: Առաջինը բացարձակ արժեք է, ցանկացած ժողովրդի գերագույն երազանքը, և չի կարող երբեք երկար ժամանակ պահի իշխանիկների համար մուլք մնալ, որովհետև երկրի նման կառավարման որակից բխող դժգոհությունն աստիճանաբար կարող է վերածվել պետականամերժության: Այսօր այդպիսի տրամադրվածություն կա. անխտիր բոլոր հայերը սիրում են իրենց հայրենիքը, բայց, ահա, ոչ բոլոր հայերն են ասված պատճառով սիրում նաև հայրենի պետությունը: Նրանք չեն էլ կամենում տարբերակել իշխանությունը պետությունից: Իսկ այսպես հեշտորեն կարելի է նաև կորցնել անկախությունը, եթե նրա համար չեն դողում... Բայց որպեսզի պետության ճակատագիրը ժողովրդին մտահոգի, նա պիտի ազգի բարոյական ու գաղափարական առաջնորդներ տեսնի: Համոզված ասենք, որ նման առաջնորդներ ասպարեզ կգան, եթե պատգամը բաժակաճառ դարձնելու փոխարեն իրապես միասնական կամքի գաղափարին դավանենք: Այդ գաղափարը կարիք չկա այլուրեք փնտրել, նա կա՝ Հայոց պետականության մշտագոյության գաղափարն է: Նաև անհանգստություն պիտի ունենանք, որ ներկայիս ժամանակը պատմության կողմից մեզ տրված վերջին հնարավորում թյունն է: Ու թե հիմա թույլ գտնվելով՝ պետություն կորցնենք, ապա ինչ վստահություն, որ ազգն իր մեջ նորն ստեղծելու ուժ կգտնի, կամ թե այդ նորն ինչով պիտի առավել լինի ներկայինից, որ սա կորցնենք՝ հետո նորը ստեղծելու տեսլականով ապրենք ու պայքարենք: Անհեթեթություն է...
Գաղափարը քարոզող, գաղափարին ծառայող կառույցն էլ կա՝ եկեղեցին: Շփոթմունք չէ՝ եկեղեցին, դա է եկեղեցու դերն այսօրվա ազգային կյանքում: Թերևս իր կառուցվածքային առանձնահատկության պատճառով նա միակն է, որ ի զորու է նման պարտականություն կատարել: Աշխարհիկ բնույթ ունեցող կառույցներն ու կազմակերպությունները, քանի որ միմիայն իրադրային շահեր ու խնդիրներ են ունենում, ապա այս հարցում առավելագույնը կարող են եկեղեցուն օժանդակողի դեր ունենալ ու նաև իշխանավարության որակը բարելավել:
Առարկություն կարող է լինել, թե արդյո՞ք եկեղեցին դարեր շարունակ չի արել այն, ինչ հիմա առաջարկվում է: Ամենևին: Շփոթմունքն էլ հենց այդտեղից է: Եկեղեցին ասում է, և մենք ընդունում ենք, որ ինքը փոխարինել է պետությանը, եկեղեցին ներկայացնում է, և մենք էլ ավանդաբար հավատում ենք, որ նա հայոց պետականության վերականգնման համար ջանքեր չի խնայել... Բայց մեր ընկալածն ու եկեղեցու մտադրությունը տարբեր են եղել, նա միշտ իր գլխավորությամբ է տեսել Հայոց երկիրը: Այս մղումն է, որ նա քողարկում է՝ իբրև ազգային եկեղեցի հանդես գալով: 
Այնուհետև, երբ ընդունում ենք, որ Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցին ազգային է, տրամաբանորեն նրա քարոզած վարդապետությունն ազգային գաղափարախոսությո՞ւն պիտի համարեիք: Եթե այո, ապա պարզ է դառնում, թե ինչու մենք պարտված ազգի հոգեբանություն ունենք:
Ի վերջո, ինչպե՞ս կարող է Հայ եկեղեցին ազգային լինել, եթե նրա Հավատո հանգանակում հայ ժողովրդի հիշատակման նշույլ անգամ չկա (փոխարենը կա Մի, Ընդհանրական Եկեղեցուն տված հավատարմության հավաստիք և նզովք՝ իրենց հակառակորդներին ու մերժողներին), եթե նա գերագույն նպատակ է համարում Ավետարանի լույսը տարածելը, նվիրապետական գերակայություն հաստատելը (149, 571-577): Հայոց եկեղեցին պարզապես ազգային է այնքանով, որքանով որ նրա հետևորդները այժմ գրեթե առանց բացառության հայեր են ու նաև գործածվող լեզուն հայերենն է: Եվ թերիմացություն, մոլորություն, ընդհուպ մինչև խաբեություն է, երբ ասում ու փորձում են համոզել, որ հարաբերական անկախություն ունեցող այս եկեղեցին ազգային է: Ունեցել ենք հոգով ու արյունով հայ հոգևորականներ, պահպանում ենք ժողովրդասեր մի քանի երջանկահիշատակ կաթողիկոսների անուններ, բայց որ եկեղեցին ազգային է եղել՝ ճիշտ չէ ու չէր էլ կարող լինել, «քանի որ մեր մայր Եկեղեցին մեկ է, որ երկնեց մեզ, և մեկ է մեր հայր Սուրբ հոգին» (30, 156): Թեև Եղիշեի այս մեկնաբանությունը ժամանակի ընթացքում որևէ փոփոխություն չի կրել, սակայն այսօր էլ պատեհ-անպատեհ հնչում է հետևյալ խոսքը, թե կատարվել է քրիստոնեության հայացում (օր. 149, 542 և 61, 8): Անշուշտ, սա ընդամենը մտքի բեկբեկում է, որովհետև առավել ճշմարիտ է այն, որ, այո, հայերը քրիստոնեացան, բայց դրանով քրիստոնեությունը երբեք չհայացավ: (Եկեղեցու «տեղայնացման» վերաբերյալ հետաքրքիր տեսակետ ունեն ռուս աստվածաբանները: Նրանց կարծիքով քրիստոնեության «ազգայնացումը» հավատուրացություն է, հրաժարում Քրիստոսից, հետևաբար նույնիսկ անվանական փոփոխություն կատարելը Ռուսաստանյան եկեղեցին Ռուս կամ Ռուսական եկեղեցի դարձնելը կրոնական տեսանկյունից անվնաս չէ (տե՛ս Власть, 13 февр., 2001г.): Արդյո՞ք նույն մեղանչումը չենք կատարում մենք, երբ Հայաստանյայց եկեղեցու փոխարեն հաճախ ասում ենք Հայ կամ Հայոց եկեղեցի):

Այնուամենայնիվ, եկեղեցու՝ ի սկզբանե աշխարհիկ նշանակությամբ հոգևոր հիմնարկ լինելը թույլ է տալիս չբացառել նրան, այլ նկատի ունենալ, որ ազգային առաջընթացն ապահովելու համար կարող ենք եթե ոչ էությամբ ու բովանդակությամբ Ազգային եկեղեցի, ապա գոնե իր հոգևոր հոտը կազմող ժողովրդին առավելապես նվիրված կազմական մի կառույց ունենալ, որը կծառայի ազգային նպատակին համահայկական պետության գաղափարի իրականացմանը: Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու ինքնուրույնությունն ու ազգանվիրությունն ահա այստեղ կերևա, եթե հիմնովին վերափոխվելու ուժ գտնի իր մեջ:
Գուցե թերի մի բան մնա, եթե չասենք վերջապես, թե ինչու ենք ժխտելու փոխարեն անընդհատ ասպարեզ բերում եկեղեցին: Ստիպված ենք: Նախ, որ ընդհանրապես մարդու վտանգավոր էությունը զսպելու համար նա կարող է բարոյականության մթնոլորտ ստեղծել, անվիճելի ու մշտամնա չափանիշների շարունակաբար փոխանցումն ապահովել, և ապա ազգային պետության գաղափարը միայն եկեղեցին կարող է պաշտամունքի վերածել և անանց արժեք դարձնել: Այս մտքին ենք հանգում, նկատի ունենալով թեկուզ եկեղեցամերժ տասնամյակների փորձը, երբ պետությունն ինքը, իր քարոզչությամբ զբաղվելով, այնպիսի մի պետապարատ ստեղծեց, որ նրա ժամանակավոր ծառայողն ի վերջո իր անձնական շահը վեր դասելով՝ պետությանն ինքնակործանման հասցրեց: Այսօրվա հայկական դպրոցի դառը փորձն էլ աչքի առաջ ունենք, որը չափազանց բաց ու խոցելի դառնալով օտարի միջամտությունների համար, մեղմ ասած, կասկածելի է, թե այսուհետ կարող է ազգային պետության համար պատասխանատվություն կրողներ դաստիարակել, իսկ հայաստանյան բուհը՝ առավել ևս. նա իր առջև նույնիսկ նման խնդիր չի դնում: Ափսոս...
Եվ այս վիճակում ժխտել նաև եկեղեցին, կնշանակի ընդհանրապես հրաժարվել պետական-ազգային կյանքի կառավարման առողջ համակարգի բարոյական վերահսկիչ ու դաստիարակիչ ունենալու մտքից ու փոխարենը ստեղծել որևէ նոր բան: Ցավոք, այդ ժամանակը չունենք: Հավանաբար, մի 100 տարի է պետք՝ չունենք (հարց է, թե ազգային խնդիրներ լուծելիս քաղաքացիական հասարակությունը որչափ մեզ հարմար կգա): Ուրեմն ունեցածի, այն է՝ եկեղեցու դեմքը շրջենք դեպի մեր կարիքները, նրա կառույցները ծառայեցնենք ազգային գաղափարին: Եվ եթե եկեղեցին հուշարարությունից շատ չդժկամի ու ընդունի, որ իսկապես ազգասեր ու պետականապաշտ մարդ դաստիարակելու համար առաջին հերթին պիտի հայրենասիրությունը, պետականասիրությունն ու եկեղեցասիրությունը տարանջատվի, ապա ազգային հեռանկարը պարզապես ծրագիր չի մնա: Անշուշտ ծանոթ ենք, որ եկեղեցին առաջվա պես իրեն այսպես է ներկայացնում. «Եկեղեցին աստվածային հաստատություն է և Քրիստոսի փրկագործ տնօրինությունների արդյունք» (149, 306), իսկ պետության մասին որևէ ձևակերպում կամ սահմանում չի տալիս: Պետությունը տեղ չունի Հայ եկեղեցու դավանության կառույցում (149, 260), չնայած, որ իրեն համարում է ազգային եկեղեցի...
Պարզ ու թափանցիկ երևում է նաև, թե ինչպես, պետականասիրությունը փոխարինելով եկեղեցասիրությամբ, Հայաստանյայց եկեղեցին ժամանակի մեջ ազգային պետության գաղափարը շրջանցող այսօրվա հայ չինովնիկին դաստիարակեց, որը ոչ միայն պետությանն առնվազն թռչնասլաց բարձունքից է հաճում նայել և հոտառությամբ անգամ պետությանը ծառայելու անհրաժեշտությունը չի զգում, այլև վարժ յուրացրել է, որ պետությանը կարելի է թալանել, պետությունը կարելի է կործանել, ապա կառուցել եկեղեցի ու մեղքերը քավելով, ապահովել հոգու փրկությունը... Բնականաբար, վիճակը շտկելու համար եկեղեցու խնդիրն է, թե ինչպես քրիստոսասիրությանը գոնե հավասար չափով պետականասիրություն քարոզի: Եվ, վերջապես, երրորդ անհրաժեշտությունը. Հայ եկեղեցին իր վարդապետության մեջ տեղ պիտի հատկացնի հայկականությանը: Ասել է թե՝ հաստատի և քարոզի, որ մարդկային ցեղի մեջ կա մի առանձին տեսակ՝ հայկականը, որը պետք է պահպանվի Հայաստանյայց եկեղեցու և Հայոց ազգային պետության կողմից: Ուրեմն, նորից ասենք, թե այսօր եկեղեցուց ինչ է պահանջվում.

ա) Հայոց պետության մշտագոյության գաղափարի ջատագովություն,
բ) պետականասեր ու բարոյական մարդու, դաստիարակությունդ
գ) հայադավանությունը (լուսավորչականությունը) բովանդակությամբ դարձնել ազգադավանություն:

Գուցե նկատող լինի, թե այս կարգի փոփոխություններից հետո այլևս ի՞նչ քրիստոնեական եկեղեցի: Պատասխանենք. իսկ մենք ուզում ենք, որ Հայաստան երկիր, նրա վրա հայոց պետություն և նրան ծառայող ու բարգավաճ ապրող հայ ժողովուրդ լինի: Հետևաբար, այս նպատակի համար արժե ոչ միայն եկեղեցի բարեփոխել, այլև, բանը դրան հասնելու դեպքում, նույնիսկ հիմնել նոր՝ իսկապես Հայ Ազգային եկեղեցի: Բավական է հայությանը իբրև աստվածընծա ժողովուրդ միայն տեսնել:
Սա անհարգալից վերաբերմունք կամ վերջնագիր չէ Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցուն: Վերջնագիրը ներկայացնում է պատմությունը ազգին, երբ նա կորցնում է ինքնատիրապետումը: Մեզ համար հիմա այդ վերջնագիրը հնչում է այսպես. կունենաս ազգային պետություն՝ կշարունակես կենսագրությունդ, իսկ որպես գերագույն նպատակի նախապայման՝ կունենաս ազգային եկեղեցի, կունենաս և ազգային պետություն: Հակառակ դեպքում, առկա պետականությունն էլ մշտապես վտանգի տակ կլինի: Պետության և եկեղեցու միասնություն, ահա թե ինչին մենք երբեք չհասանք:

Բայց չի եղել, պատմության մեջ չի եղել երբեք, որ չսպառված ազգը կործանվի իր իսկ ճանաչած եկեղեցու համառության պատճառով: Ուրեմն, եթե մենք մեզ հոգնած ազգ չենք համարում, ապա պետք է տեսնենք պահանջը առաջնորդվենք պատմական անհրաժեշտություններով: Այսինքն՝ նույնկերպ, ինչպես երկուսուկես հազար տարի առաջ, երբ Երվանդունիները թագավորական հարստություն հիմնեցին, ինչպես հազար վեց հարյուր տարի առաջ, երբ Մեսրոպ Մաշտոցը հայոց գրերի գյուտն արեց, ինչպես հարյուր տարի առաջ, երբ ճարահատյալ անկախությունն ինքնանվիրումի գնով աստիճանաբար ծանրակշիռ իրողության պատվանդան դարձավ:
Այս բոլոր անհրաժեշտություններն իրենց առաքելությունը կատարել են. հայ ժողովուրդը գոնե այս վիճակով հասել է ներկա օրերը: Այսօր արդեն վերանձնական շահեր ունեցող հավաքական ուժի անհրաժեշտության կա, և դրա մեջ կարող է լինել նաև նորացված եկեղեցին՝ Հայ ազգային եկեղեցին: Եկեղեցի, որը պիտի համեստ աստիճանի վրա իջեցնի էջմիածնի գաղափարը, փոխարենը նվիրական ու առաջնորդող դարձնի մեկ այլ գաղափար, որը կբխի «Նախ և առաջ Հայաստան» ըմբռնումից: Եվ հայը երկիր դրախտավայր կդարձնի Հայաստանը...

Աղբյուր՝
 Համլետ Դավթյան «ՄԵԶ ԱՆԾԱՆՈԹ ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ », ԵՐԵՎԱՆ «ՆՈՅՅԱՆ ՏԱՊԱՆ» 2007, Էջ 6-23

* ընգծումները՝ Մ.Գ.-ի

Կարգ: Հատուկ | Ավելացրել է: ՄՀԷՐ (12-Մրտ-2012) Դիտումներ: 1798
Ընդամենը մեկնաբ.: 0
Միայն գրանցված օգտվողները կարող են թողնել մեկնաբանություն
[ Գրանցում | Մուտք ]